آباداک

● تفکر خلاق، راهی میانبر به نوآوری

نظر ادوارد دوبونو، یکی از متفکران و کارشناسان بزرگ تفکر و مدیریت در باره نواندیشی چنین است: تفکر سنتی بر پایه تحلیل، قضاوت و بحث و جدل میباشد. این قواید در یک سیستم پایدار و همچنین برای شناسایی موقعیتهای استاندارد و احتیاجات مربوط به آن کافی هستند، اما این روشها در دنیای پر تغییر کنونی قابل اجرا نیستند چرا که راه حلهای استاندارد همواره کاربرد نخواهند داشت. در واقع یک نیاز جهانی گسترده برای تفکر وجود دارد که خلاق و سازنده باشد و بتواند راههای پیشرفت و ترقی را هموار ساخته و بپیماید. بسیاری از مشکلات اساسی در دنیا به وسیله بر طرف کردن علتها حل نمیشوند، بلکه لازم است راهی برای حرکت به جلو طراحی کنیم، هرچند که علت باقی مانده باشد.

در واقع یکی از اساسی ترین روشهایی که تفکر برای حل مسایل و ایجاد نوآوری در میدانهای مختلف ارایه می دهد تفکر خلاق است. تفکر خلاق روشی تفکری مبتنی بر ایده یابی است که از دیدگاه اکثر متفکران و کارشناسان مهارتی قابل کسب و آموزش است. در این حوزه روشهای مختلف آموزش و افزایش این مهارت در سطوح بالا و پایین و تخصصی و عمومی ارایه شده است. انواع فرمولها و راهکارهای افزایش توانمندی خلاقیت و مهارت تفکر خلاق توسط کارشناسان و متفکران و بنیانگذاران عرصه تفکر طراحی و به اشکال متنوع عرضه شده است. انواع بازیها و کارگاههای تفکری، روش و اصول Triz، روش طوفان فکری و ... نمونه های مشهور و متداول این صحنه هستند.

همه تکنولوژی ، صنعت و رفاه برای آدمی است، ولی آن بخشی از علم که مربوط به مهارت های زندگی و آرامش انسان است ، مورد چشم پوشی قرار گرفته است.انسان با این همه توانایی هایی که دارد، ولی خسته و تنهاست. و مهارتهای لازم برای استخراج این گنج عظیم که در وجودش نهفته است را ندارد. پابه پای رشد علمی در تهیه و رشد امکانات و شرایط مختلف زندگی، روانشناسان و مشاوران طی سالهای گذشته با تحقیقات و بررسی توانایی های انسان ، به یافته های با ارزشی دست یافته اند که به انسان کمک می کند ، درکنار رفاه ظاهری و رشد امکانات زندگی، بتواند درگیری های ذهنی خود را حل کرده و در آرامش قرار گیرد. حتی جهت رشد ، خودشکوفایی و خوشبختی خود گامهای بلندی بر دارد یکی از موضوعات روانشناسی و مشاوره در این مسیر ، مهارت های زندگی است.

مهارتهای زندگی توانایی های هستند که به ما کمک می کنند تا در موقعیت های مختلف، عاقلانه و صحیح رفتار کنیم. به طوری که آرامش داشته باشیم، لذت ببریم و در عین حال با دیگران ارتباط سازگارانه و مفیدی را برقرار کنیم و بدون توسل به خشونت و یا خودخوری بتوانیم مسایل پیش آمده را حل نماییم و ضمن کسب موفقیت در زندگی احساس شادمانی داشته باشیم.

مهارت تفکر خلاق یکی از ده مهارت زندگی است که سازمان بهداشت جهانی مشخص نموده است. فکر کردن مهارتی است که از کودکی می آموزیم. مهارت تفکر خلاق، قدرت کشف و تولید اندیشه ی جدید را برای ما فراهم می آورد. مهارت تفکر خلاق به ما کمک می کند درمواجهه با حوادث ناگوار چگونه احساسات منفی خود را به احساسات مثبت تبدیل کنیم. تفکر خلاق نوع دیگر دیدن است در این تفکر هیچگاه مشکل یک عامل مزاحم به حساب نمی آید بلکه یک فرصت برای کشف راه حل های نو و بدیع تلقی می شود تاکنون کسی به آن توجه نکرده است.

● نظام اجتماعی خلاق، بستر نوآوری

خلاقیت اجتماعی ریشه در خلاقیت افراد دارد و طبق نظر متخصصان خلاقیت فردی نیز تحت تاثیر عوامل اجتماعی است. سیکزنتمی هالی (1989) می گوید: ما نمی توانیم به افراد و کارهای خلاق جدا از اجتماعی که در آن عمل می کنند بپردازیم، زیرا خلاقیت هرگز نتیجه عمل فرد به تنهایی نیست.در مطالعه ای "آمابیل" و همکارانش (1988) به این نتیجه رسیدند که محیط، عامل برجسته ای از مسایل فردی است. در مطالعه دیگری، "هنسی " و آمابیل (1989) می گویند: تحقیقات ما نشان داده است که عوامل اجتماعی و محیطی، نقش اصلی را در کار خلاق ایفا می کنند. نتیجه حاصل از همة تعاریفی که بیان شد، می تواند بیانگر این واقعیت باشد که به خلاقیت نمی توان با تمرکز بر یک بُعد نگریست. بُعد فردی، محیطی، فرآیندی و محصولی، هیچ یک به تنهایی نمی تواند بیانگر ماهیت خلاقیت باشد، بلکه همراه با آنها، نیاز به یک نظام اجتماعی خلاق نیز هست.

با این نتیجه نظام اجتماعی خلاق نقشی مهم در عرصه نواوری و شکوفایی ایفا می کند. شاید بتوان یک نظام اجتماعی خلاق را نظامی تعریف کرد که به اشکال گوناگون بستر مناسبی برای ایجاد و پرورش ایده های نو باشد.نظام حمایت کننده از ایده های اجرایی خلاق، ایجاد کننده بستر آموزش خلاقیت و پرورش مهارتهای تفکر خلاق در اقشار مختلف، نخبه شناسی و نحبه پروری در عرصه نواوری و برداشتن محدودیتها و چارچوبهای بسته غیر ضروری و استقبال از ایده ها و روشهای نو و گاه ساختارشکن می تواند برخی از ویژگیهای یک نظام اجتماعی خلاق باشد. در واقع یک نظام اجتماعی خلاق بر پایه فرهنگ نوآوری پایه ریزی شده است. فرهنگی که برگرفته از منشور نوآوری است و بستری آماده و مساعد برای نخبگان نوآور در عرصه های مختلف فراهم می کند. مسلم است که مانند هر حرکت نظام یافته و گسترده در جامعه این مهم نیز بدون حضور فعالانه ارگانهای ذیربط و همراهی همه جانبه متولیان مربوطه ممکن نخواهد بود.

لذا به نظر می رسد برای برداشتن گامهایی موثر به سوی نوآوری و شکوفایی به سه عنصر کلیدی نیازمندیم. اولین عنصر آموزشهای سیستماتیک و حرفه ای در حوزه تفکر خلاق و ایده یابی است که به عنوان زیر ساختی پایدار و سرمایه گذاری به صرفه و درازمدت در نسل حاضر و نسلهای بعدی می توان به آن توجه نمود. عنصر کلیدی دوم افراد خلاق و نخبه در حوزه های مختلف است که شناسایی، پرورش و حمایت از این سرمایه های آماده یکی از پایه های اصلی حرکت به سوی نوآوری و شکوفایی است. عنصر بعدی که در واقع بستر این حرکت است یک نظام اجتماعی خلاق است که در بستر آن آموزشها جریان یابد و به در مسیر درست به بذرهای آماده و مستعد جامعه برسد و با پرورش آنها شاهد محصولات بینظیر در هر حوزه باشیم. به نظر می رسد توسعه پایدار و غیر وابسته، بدون نواوری ممکن نباشد و نواوری بدون سه عنصر کلیدی آموزش تفکر خلاق، پرورش افراد خلاق و ایجاد نظام اجتماعی خلاق.

● نوآوری متعالی

ورای آنچه ذکر شد در نگاهی از بالا به موضوع نواوری که از حوزه تفکر و نظام اجتماعی می گذرد به تعریف دیگری از نواوری می توان رسید که شاید در نگاه معمول در زوایای مختلف یافت نشود. دیده ایم و امروز هم می بینیم که تاریخ بشر اقوام نوآور و قدرتمند و به قول امروزیها توسعه یافته و پیشرفته بسیاری را به خود دیده. همه این تمدنها با بهره گیری از نواوری خاص خود در عرصه علم و تکنولوژی ، فرهنگ و هنر یا عرصه های دیگر بهره جستند و به درجات بالایی از توانمندی دست یافتند. در قرآن اشاره های بسیاری به این اقوام شده و بر قدرتمند و پیشرفته بودن آنها تاکید شده است. امروز نیز کم نیستند جوامع توسعه یافته و به ظاهر ابر قدرت که کلید نواوری قفلهای بسیاری را برایشان گشوده و درهای بسته بسیاری را بازکرده و امکان برخورداری از منابع عظیمی را برایشان فراهم آورده. اما نکته ای که در نگاه مادیگرایانه امروز گم شده و به ورطه فراموشی سپرده شده نگاهی متعالی به موضوع است.

نوآوری پایدار و برکت یافته نواوری است که تنها از اوست و جلوه ای از شکوه و جلالش را آشکار تر می کند. در این دیدگاه بی اذن او و بی حضورش در ملکش هیچ چیز جاودانه و مانایی رخ نخواهد داد. نوآوری که مبتنی بر خدمتگزاری به خداوند و حرکت در جهت تحقق خواستهای او نباشد، نوآوری که بر او تکیه نزده باشد حتی اگر شکوفا شود و محصول بدهد گذرا، موقت و برکت نیافته است. فرهنگ نواوری که در ان نگاهی متعالی به این حرکت تزریق شده است و با حضور این دیدگاه تقویت شده فرهنگی است با تعاریفی متفاوت از تعاریف مرسوم و استاندارد نوآوری، خلاقیت و ...

آیا خنده بهترین پزشک است ؟

انسان های خوشرو افراد باشعور و بااستعدادتری هستند. ارسطو

خنده یک عکس العمل طبیعی است که در حالت تخلیه ٔ احسا س های شادی، غم، عصبانیت یا خستگی های جسمی و روحی بروز می نماید. متأسفانه بسیاری از مردم، این هدیه و موهبت الهی را که نیروی التیام بخش درد و رنج است، جلف و سبکسری می دانند و با این نوع فکرها، خود را از یک قدرت سازندهٔ خدادادی بی بهره و محروم می نمایند و در اسارت فکرهای مشوش و دردآور غوطه ور می کند، به حدی که خود را از بی خوابی و خوردن قرص های ضداسترس در رنج قرار می دهند. از طرفی، خوش رویی و خنده رویی نه تنها برای سلامت جسم و روح انسان ها مفید است، بلکه برای استحکام و حفظ سلامت و ارتباط عالی با خانواده، اقوام و دوستان نیز توصیه شده است.

رابرت پروواین (Robert Provine) عصب شناس رفتاری و پیشکسوت علم تحقیق و پژوهش خنده درمانی می گوید: انسان نسبت به حرکت های غیرعادی خود یا دیگران با خوشرویی و خندیدن به اشتباه و رفتار غلط و غیرعادی خود یا دیگران، بسیار آموزنده و حتی در مرحلهٔ عالی آموزشی است. در حالی که متأسفانه بیشتر مردم، پس از اشتباه کردن، عصبانی می شوند!

جان موریل (John Morreal) فیلسوف می گوید: اولین بار خنده زمانی به وجود آمد که انسان از خطر. رهایی یافت . خنده، نشانه ٔ آرامش و اعتمادبه نفس است. انسان تنها موجودی است که می خندد. هیچ یک از حیوانات با گیاهان نمی خندند، زیرا وقتی انسان می خندد که چیزی به نظرش عجیب بیاید و خودش را خردمندتر حس کند.

خوشرویی و خنده رویی در سلامت جسم و روح اصطلاح فیزیولوژیکی خنده را ژلوتولوژی (Gelotology) می نامند. هر مغزی به دو قسمت شرقی و غربی یا راست و چپ تقسیم شده است. قسمت چپ مغز، کار آنالیز یا محاسبه ٔ کلمه های ساختاری جوک را انجام می دهد و قسمت راست مغز برای آنالیز کارهای هوشیارانه و دریافت جوک می باشد.

وقتی می خندیم، تغییرهایی در سراسر بدن به وجود می آید که سبب تحریک ماهیچه های بدن می شود. پانزده ماهیچه در صورت و در ناحیهٔ بالای گونه هستند که عمل مکانیسم خنده را انجام می دهند. این ماهیچه ها سیستم تنفسی را فعال و ورود و خروج هوای تنفسی را عادی و منظم می کنند.

هنگام خندیدن، به خصوص بعد از صرف غذا، مغز ما ماده ای به نام، اندرفین (Endorphins) را در رگ های خونی ترشح می نماید که باعث روان شدن جریان خون می شود و این یک قرص ضد غلظت خون است که خداوند به ما هدیه کرده تا شادکامی خود را حفظ کنیم. امروزه آن را سیستم قدرت شفابخش طبیعی می نامند.

دکتر ویلیام فرای (Dr. William Fry) پژوهش گر و متخصص روان شناس، به این نتیجه رسیده است که خنده برای تقویت قلب و بهبود بیماری های قلبی، سیستم تنفسی، سیستم مخاطی، غده های درونی، سیستم های ماهیچه ای و سیستم اعصاب و کسانی که گردن درد و یا کمردرد دارند، بسیار مفید است.

خنده ، سبب باز شدن رگ های گرفته و تازه شدن خون در رگ ها می شود. در رفع سوء تغذیه به خصوص بعد از غذا مؤثر است.

● نقش خوشرویی و خنده رویی در جامعه

با پژوهش های انجام شده در کشورهای غربی و شرقی. به خصوص هندوستان به این نتیجه رسیده اند که اگر افکار، شاد باشد، گفتار هم شاد می شود. اگر گفتار، شادی بخش شود، کردار، شادکننده می شود. وقتی هم کردار، شادکننده شود، مشکل های اجتماعی خود به خود و بدون حضور قانون برطرف می شوند. جامعه ای که با این نوع شخصیت ها شکل بگیرد، نه تنها به ناامیدی، عصبانیت و بیچارگی عادت نمی کند، بلکه بدون شک، سرنوشت درخشانی پیدا خواهد کرد.

خوشرویی، بر استعداد و احساس ها و سلامتی کودکان تأثیر دارد. تأثیر خوشرویی و خنده در کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان، آنچنان است که امروزه برای یادگیری درس ها از روش های شادی آفرین استفاده می کنند. با خوش رویی می توان نسل آینده را شاداب تر و باهوش تر پرورش داد. هر جامعه ای که خوشرویی، خنده و شادی، شعار زندگی کردن آنان باشد، گذشت و همکاری بین آنان بیشتر است و قهرمان های ملی در این کشورها بیشتر می شود. امروزه در تولید صنایع هم از روش های شادی آفرین استفاده می کنند. در بیمارستان ها برای بیمارهای صعب العلاج و برای کاهش هزینه های بیمارستان از شرکت های ساخت برنامه های خنده دار (کمدی) یا از تجهیزات شادی آفرین استفاده می کنند.

خوشرویی و خنده رویی، راهی برای رهایی از خشم و خجالت است. کسی که تهدید می شود، اگر به خنده تمسک جوید، ریسک درگیری او به مراتب کمتر می شود.

● چه کار کنیم خوشرو و خنده رو شویم؟

خوش خلقی و خنده رویی در زندگی روزمره را باید با تمرین روش های زیر به دست آورد:

▪ احساس های منفی را به مثبت تبدیل کنیم.

▪ از چیزی که داریم، قدردانی کنیم.

▪ با روحیهٔ دیگران کنار بیابیم.

▪ با ساختار سازمانی یا سیستم کاری محیط کار کنار بیاییم.

▪ در سازگاری روحیهٔ خود با محیط کار، ابتکار عمل به خرج دهیم.

▪ از مباحثه به شدت دوری کنیم.

▪ توجه طرف مقابل را جلب نماییم.

▪ در شرایط نامعقول به دیگران کمک کنیم.

▪ به دیگران در به یاد آوردن مطلب کمک کنیم.

▪ در موارد مختلف به دیگران یاری رسانی نماییم.

▪ دیگران را تشویق نماییم.

▪ حالت تدافعی خود را کاهش دهیم.

▪ شادکامی را هدیه ای الهی بدانیم.