براین اساس پرسشنامهٔ شخصیتی با سی و هفت ویژگی در پانزده مرکز تحقیقاتی و اطلاعاتی بین سی و دو کارشناس کاوش اطلاعات و هشت سرپرست کتابخانه توزیع گردید. پس از جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل نتایج حاصله که با استفاده از آزمون دو جمله ای انجام شد، چهارده ویژگی آن مورد تأیید پاسخ دهندگان قرار نگرفت، و تعداد بیست و سه ویژگی شخصیتی از نظر پاسخ دهندگان جهت شغل کاوشگری اطلاعات تأیید شد.

● مقدمه

در برنامه ریزی های توسعه، نیروی انسانی مهمترین عامل در جهت تحقق اهداف تلقی می گردد و در این راستا، این سیوال که چرا خلایق مختلفند، برای درک رفتار انسان ضرورت اساسی دارد. بدیهی است اختلافات فردی باعث بسیاری از تفاوتهای رفتار انسانی است و نخستین سرچشمه این امتیازات شخصیت آدمی است.

لذا شناخت خصلت ها، توانمندیها و ناتواناییها، نگرش ها و احساسات انسان و نیز درک و فهم علل رفتارهای او و پیش بینی عملکردها و کنش هایش از دیرباز مورد توجه و علاقه اندیشمندان علوم اجتماعی مانند روانشناسان، مردم شناسان، متفکران تعلیم و تربیت و جامعه شناسان بوده است. بدون شک تطبیق تواناییها و استعدادهای فرد با مشاغل مورد نیاز جامعه، سبب کارآیی و ثمربخشی بیشتر، بهبود کیفیت کار، موفقیت و رضایت او می شود. مطالعات نشان داده است که ممکن است مشکلات مشترک سازمان ها، واقعاً با عوامل شخصیتی مرتبط باشد (بلاک، 1981).

نظر پارسونز که تاکنون مورد تأیید قرار گرفته است، در حقیقت به طریقی اهمیت خصوصیات شخصیتی را محرز می سازد.

تحقیقات و مطالعات بعد از وی نیز به طور مستقیم یا غیرمستقیم، رابطهٔ این خصوصیات شخصیتی و حرفه را مشخص می سازد (حسینیان، 1372). خصوصیات شخصیتی در حقیقت، به عنوان محرکه های خلق و خو، برای دستیابی به هدف، تلقی می شوند. به این معنا که این خصوصیات انسان را مستعد انجام رفتارهای مختلف در موقعیت های خاص می نماید (کالیگوری،2000). در تحقیقی که توسط یکی از مراکز استخدامی توکیو انجام گرفته سازمان های بزرگ و موفق ژاپن بیشترین تأکید و توجه را در گزینش اولیهٔ داوطلبین کار، به نوع شخصیت مناسب، در تقدم دوم جسارت و شهامت و در درجهٔ سوم به مهارت آنها دارند.

هم چنین مطالعات اخیر در حوزهٔ مدیریت انسانی پنج ویژگی فردی داوطلبین کار را که تا حد زیادی موفقیت آنها را در پیشبرد اهداف سازمانها و نیز ایجاد رضایت شغلی در مسیر خدمتی آنان را تأمین می کند، مورد تأکید قرار داده اند. این ویژگیها عبارتند از: شخصیت، استعداد، علاقه، هوش و مهارت (میرسپاسی، 1378). اما تحقیقات نشان می دهد که عامل شخصیت در بسیاری از موارد نقشی بسیار مهم و قابل توجه دارد (حسینیان، 1372).

● تعریف شخصیت و نظریه های آن

شخصیت را شاید بتوان اساسی ترین موضوع علم روانشناسی دانست زیرا محور اساسی بحث در زمینه هایی مانند یادگیری، انگیزه، ادراک، تفکر، عواطف و احساسات، هوش و مواردی از این قبیل است. تعریف لغت شخصیت به مرور زمان گسترده تر شده است و براساس نقشی که فرد در جامعه بازی می کند، ترسیم می شود. یعنی در واقع فرد به اجتماع خود شخصیتی ارایه می دهد که جامعه براساس آن، او را ارزیابی می کند. تعریف شخصیت بستگی به نوع تیوری یا نظریه هر دانشمند دارد. برداشت های متفاوت از مفهوم شخصیت به وضوح نشان می دهد که معنای شخصیت در طی تاریخ بسیار گسترده تر از مفهوم تصویری صوری و اجتماعی اولیه آن شده است (شاملو، 1370).

در حال حاضر شخصیت به روند اساسی و مداوم دربارهٔ فرد انسان؛ اطلاق می شود و تعریف آن از دیدگاه هر دانشمند یا مکتب و یا گروهی به نظریه یا تیوری خاص آنها بستگی دارد. لیکن تعریف نسبتاً جامع چنین است: شخصیت عبارت است از مجموعه ای سازمان یافته و واحدی متشکل از خصوصیات نسبتاً پایدار و مداوم که بر روی هم فرد را از سایر افراد متمایز می کند؛ (کریمی، 1377). تقسیم بندی های زیر در نظریه های شخصیت وجود دارد: روانکاوی، پدیدار شناختی، صفات، انسانگرایی، شناختی، یادگیری اجتماعی، انگیزشی (کارور، 1375).

آگادا (1984) روشهای روانشناختی را برای بررسی شخصیت به چهار گروه تقسیم می کند: صفات، یادگیری اجتماعی، روانکاوی، پدیدارشناختی. مطالعات شخصیت کتابداران عمدتاً در گروه صفات می باشد، زیرا به درک رابطهٔ بین انتخاب شغل و رفتار پرداخته است و سعی می کند تا رفتار شخص را با اندازه گیری آنها، پیش بینی نماید. به عبارت دیگر، افراد را می توان با توجه به این طرز رفتارهای خاص آنها، شناسایی و توصیف نمود (فیشر، 1984).

● نظریه صفات

از جمله نظریه هایی که تأثیر بسیاری بر تحقیق و نظریه در شخصیت دارد، نظریه صفات است. در این دیدگاه شخصیت به اجزایی که صفات نامیده می شود تقسیم می شود و تلاش می کنند که رفتار شخص را با اندازه گیری صفات پیش بینی نماید. طرفداران این دیدگاه معتقدند خصوصیات شخصیتی هرطور که ارزیابی شوند، با رفتار ارتباط دارند. فرض اصلی این دیدگاه این است که، پاسخ های متفاوت انسانها به موقعیت های خاص به دلیل آمادگی های مشخصی است که در آنها موجود است، به این آمادگی ها صفات گفته می شود. به عبارت دیگر، افراد را می توان با توجه به این طرز رفتارهای خاص آنها، شناسایی و توصیف نمود.

اگرچه این نظریه پردازان در تعیین صفاتی که شخصیت انسان را تشکیل می دهند از یکدیگر متفاوتند، ولی همگی آنها بر این باورند که این صفات، پایه های اصلی شخصیت انسان را تشکیل می دهد. محققان صفات به خصوص روان شناسان صنعتی، هم چنان به دنبال یافتن آن دسته از خصوصیات شخصیتی اند که در موفقیت شغلی تأثیر گذارند (پروین، 1374). روش علمی انتخاب و اندازه گیری تعداد محدودی از این صفات؛ تحلیل عاملی؛ است. یک روش ریاضی که اساس آن هم بستگی است و نشان می دهد که چگونه موضوعات در تست های شخصیتی به یکدیگر ارتباط دارند.

یک نوع تحلیل عاملی پرسش ها، در تست های شخصیتی یا مقیاس های درجه بندی وجود دارد که در آن چند عامل را نشان می دهد و اغلب پنج عامل هستند که با پرسش ها همبستگی مناسبی دارند (هاشمیان، 1993).

دیگمن و گلدبرگ ذکر می کنند؛ اگرچه خصوصیات شخصیتی زیادی وجود دارد، اما تحقیقات پنج عامل را برای دسته بندی آنها تأیید نموده است، این پنج عامل مکرراً در زمان ها و فرهنگ های مختلف، مورد تأیید قرار گرفته و به عنوان؛ پنج عامل بزرگ شناخته شده است و در چهل ساله گذشته از آنها مرتباً در پژوهش های صفات استفاده شده است (کالیگوری، 2000). همچنین دوگال در اولین مقالهٔ خود دربارهٔ معانی Character و شخصیت به دو زبان بحث کرده و در پایان مقالهٔ خود این نظریه را که شخصیت به طور کامل به پنج عامل مشخص و مجزا به نام های هوش، خصلت، خلق و مزاج، و میل تجزیه می شود ارایه نموده است. هریک از این عوامل فوق العاده پیچیده اند و چندین متغیر را دربرمی گیرند (دیگمن، 1990).

در بیست سال گذشته نیز تحلیل های ثمربخشی در زمینهٔ ویژگی های شخصیتی انجام شده است که همگی به نتایج مشابهی دست یافتند. دراین حوزه پنج سازه را می توان مشخص نمود، اما در مورد تفسیر این سازه ها اختلاف نظر وجود دارد. گلدبرگ (1981) اظهار می کند: در مورد مفاهیم پنج عاملی بزرگ برای ساماندهی تفاوتهای فردی بحث هست، اما ابعاد اصلی پنجگانه می تواند برای بسیاری از تشکیلات تیوریکی مباحث شخصیت مانند نظرات کاتل، نورمن، آیزینگ، گلیفورد، و آزگود و همکاران چارچوبی باشد .

 چای در ایران